Yatırımcı Akademisi

Vadeli İşlemler Piyasası

Vadeli işlem ve opsiyon borsalarının en önemli fonksiyonu etkin risk yönetimi ve geleceğe yönelik fiyat keşfidir. Vadeli Piyasalar...
İleri bir tarihte, teslimatı/nakit uzlaşması yapılması için üzerinde anlaşılan bir fiyattan herhangi bir malın veya finansal aracın bugünden alım satımının yapıldığı piyasalardır


VİOP'ta Hangi Sözleşmeler Alınıp Satılıyor?

Borsada dört ayrı piyasa mevcuttur:
  • Hisse Senedi: hisse senedi endekslerine ve hisse senetlerine dayalı,
  • Döviz: yabancı paralara dayalı,
  • Faiz: hazine bonosu, devlet tahvili veya diğer kısa veya uzun vadeli faiz oranlarına dayalı,
  • Emtia: piyasasında ise sayılanaların dışında kalan emtia ve diğer dayanak varlıklara dayalı vadeli işlem sözleşmelerinde işlem yapılabilir.

İşlem Saatleri

Saat 09:15-17:45 arasında “normal seans” adı verilen tek bir seans düzenlenir. Normal seans fiyat ve zaman önceliğine dayanılarak sürekli müzayede esasıyla işlemlerin gerçekleştirildiği seanstır. Normal seansın son 10 dakikası “kapanış aralığı” olarak adlandırılır. Normal seans bittikten sonra uzlaşma fiyatlarının ilan edilmesiyle birlikte kapanış fiyatından emirler de sistem tarafından eşleştirilir. Normal seans bittikten sonra eşleştirilen bu emirler normal seans işlemlerine dahil edilir.


T günü : 08:45-09:15 :İşlem Yapılmayan Dönem
  : 09:15-17:45 Normal Seans
  : 17:55 : Uzlaşma Fiyatlarının İlanı ve Teminat Tamamlama Çağrılarının Yayınlanması
  : 17:55 : Takas Süresinin Başlangıcı
T + 1 günü : 14:30 : Takas Süresinin Sonu (Nakdi Uzlaşma)
16:30 : Takas Süresinin Sonu (Fiziki Teslimatlı Canlı Hayvan Sözleşmeleri – Nakit Yükümlülüğü)
T+2 günü : 16:30 : Takas Süresinin Sonu (Fiziki Teslimatlı Döviz Sözleşmeleri)
Teslimat Günü : 14:00 : Takas Süresinin Sonu (Fiziki Teslimatlı Canlı Hayvan Sözleşmeleri – Fiziki Teslimat Yükümlülüğü)

Vadeli İşlem Piyasalarının Avantajları
- Spot piyasa portföyünü riskten korumak için alınması gereken kısa pozisyon maliyeti vadeli piyasalarda spota oranla daha düşüktür. - Piyasalarda genel olarak fiyat oluşum mekanizmasının daha etkin çalışmasını sağlar. Vadeli piyasalar, alternatif yatırım imkanı demektir, bu nedenle mevcut piyasalara vadeli piyasaların da eklenmesi durumunda hem paranın piyasalardaki dolaşım hızı artar, hem de piyasaya gelen bilgiler fiyatlara daha hızlı yansır.
- Vadeli piyasalarda işlem maliyetleri, benzer şekilde çeşitlendirilmiş bir döviz portföyünün spot piyasadaki işlem maliyetlerine göre daha düşüktür.
- Vadeli döviz işlemleri piyasaları, spot piyasalardan daha likit olup, spot piyasada da likiditeyi yükseltir. Gelecekte oluşabilecek olumsuz fiyat hareketlerine karşı korunma imkanı olan piyasalarda, spot piyasada işlem gören mal, döviz veya kıymetlere olan yatırımcı ilgisi de doğal olarak artar. Likiditasyonun ölçülmesinde sözleşme devir hızı baz alınır.
- Piyasa bilgisi olan, ancak sermayesi az olduğu için yeterince pozisyon alamayan veya kredili alım satım yapmak zorunda kalan yatırımcılara da küçük miktarda paralarla büyük pozisyonlar alma ve kaldıraç etkisi yardımıyla yüksek kazanç elde etme imkanı verir. Kaldıraç oranı, başlangıç teminat oranının tersi alınarak bulunur.
- Vadeli işlem sözleşmeleri portföy yöneticilerine, portföy çeşitlendirmesi ve dolayısıyla da riskin yayılması açısından değişik seçenekler sunar.
- Vadeli işlem sözleşmesi, uzun vadede piyasada etkinliğin tesis edilmesi ve piyasadaki fiyat dalgalanmalarının belli bir seviyeye çekilmesine yardımcı olur.

Vadeli İşlem Piyasalarını Kimler Kullanır?
• Riskten korunmak isteyenler (hedgers)
• Spekülatörler
• Arbitrajcılar
- Döviz piyasasında futures işlemleri ile iki türlü hedging yapmak mümkündür. Bunlardan birincisi, firma ve kişilerin işlem riskini hedge etmesi, diğeri de ithalatçı ve ihracatçıların gelecekteki bir tarihte alım veya satım taahhütlerinden dolayı yapılacak olan teslimatlar nedeniyle karşılaştıkları kur riskini hedge etmesidir. Bu yatırımcılar, spot piyasalarda fiyatların yükselmesinden korunmak için vadeli işlem sözleşmesine alıcı (uzun taraf), düşmesinden korunmak için de vadeli işlem sözleşmesine satıcı(kısa taraf) olarak girerler.
- Vadeli işlem piyasalarının önemli aktörlerinden biri de spekülatörlerdir. Bu kişilerin alım-satım işleminde bulunmaları, piyasanın likiditesini ve işlem hacmini arttırır. Spekülatörlerin risk almak konusundaki isteklilikleri diğer piyasa katılımcılarına taşıdıkları riski spekülatörlere devrederek riskten korunma imkanı sağlar.
- Arbitrajcılar ise piyasalar arasındaki fiyat dengesizliklerinden yararlanmayı amaçlayan kişilerdir. Dolayısıyla bu kişiler piyasaların birbirleriyle uyumlu ve dengeli hareket etmesini ve gerçekçi fiyat oluşumunu sağlar.

Vadeli İşlemler (Futures) Piyasalarında Nasıl Pozisyon Alınır?
- Vadeli işlem sözleşmesinde uzun veya kısa pozisyon alınmak istendiğinde, öncellikle bu işlemin karşılığında belli bir tutarda teminat yatırılması gereklidir. Bu teminat, pozisyon açılırken yatırıldığı için, başlangıç teminatı” olarak isimlendirilir.
- Vadeli işlem sözleşmesine ilişkin alım veya satım emri gerçekleştiğinde, vadeli işlem sözleşmesine alıcı veya satıcı taraf olunur.
- Vadeli işlem sözleşmesini alan kişiye “uzun pozisyon sahibi” veya “uzun taraf”, satan kişiye ise “kısa pozisyon sahibi” veya “kısa taraf” denir.
- Vadeli işlem emri piyasada gerçekleştiğinde, gerçekleşen işlemin fiyatı sahip olunan pozisyonun anlaşma fiyatı olur.

Vadeli İşlem Fiyatını Etkileyen Temel Faktörler
Vadeli işlem sözleşmesinin fiyatı temel olarak:
- Spot piyasa fiyatı,
- Faiz oranı,
- Vadeye kalan gün sayısındaki değişimden etkilenmektedir.

Sözleşme Nedir?
Vadeli İşlem Sözleşmesi, belirli bir miktar, kalite ve koşullarla standartlaştırılmış bir malın, menkul değerin, göstergenin ya da yabancı paranın, işlem anında o vadeli işlem borsasında piyasa güçlerince belirlenen fiyattan, gelecekte belirli bir tarihte, yerde ve koşullarda satın ve teslim alınmasını ve teslim edilmesini içeren yasal olarak bağlayıcı sözleşmedir.

İşlem Tipi Neyi İfade Eder?
Pozisyon alınırken sözleşmeyi alan taraf uzun, satan tarafsa kısa pozisyon sahibi olarak tanımlanır.
- Bir sözleşmenin bir hesap tarafından alınması ve bir diğer hesap tarafından satılması bir açık pozisyon oluşturur. Açık pozisyon her sözleşmenin her vadesindeki toplam uzun veya toplam kısa pozisyondur.
- Yatırım amaçlı işlemlerde uzun taraf alınan sözleşmenin fiyatının yukarı gitmesini beklerken, kısa taraf fiyatın aşağı doğru gitmesini bekler
- Korunma amaçlı işlemlerde fiyatların aşağı veya yukarı gitmesi önemli değildir. Fiyat önceden zaten sabitlenmiştir (spot piyasadaki zarar veya kar, vadeli borsadaki kar veya zarar ile birbirlerini eşitleyecek ve fiyat sabitlenecektir.)
Pozisyonların Kapatılması : Yatırımcı ister vade sonuna kadar bekler, isterse pozisyonunu vadeye doğru herhangi bir gün oluşan fiyattan ters işlemle kapatabilir.
- Ters işlem, uzun pozisyonda olan hesabın aynı sözleşmenin aynı vadesinde kısa pozisyon alması veya kısa pozisyonda olan bir hesabın uzun pozisyon alması anlamındadır. Bu şekilde mevcut bir pozisyon vadeyi beklemeden kapatılabilir.
- Pozisyon kapatılmadıysa Borsa son işlem günü sonunda Borsa tarafından açıklanan vade sonu uzlaşma fiyatından kar ve zararları hesaplayarak pozisyonları kapatır.

Emir Süresi Nasıl Belirlenir?
Emir girişinde emrin sistemde geçerli olacağı süreye ilişkin aşığıda yer alan üç seçenekten bir tanesinin seçilmesi gerekmektedir:
Günlük: Emir girildiği günde geçerlidir. Gün sonuna kadar eşleşemezse sistem tarafından otomatik olarak iptal edilir.
VİOP'da Emir Süresi seçeneklerinde yer alan "Seanslık" ve "Günlük" emirler aynı işlevi görür.
İptal Edilene Kadar Geçerli: Emir girildiği seanstan itibaren iptal edilene kadar geçerlidir. Bu emir süresi seçildiğinde,emrin iptal edilmediği ve eşleşmediği durumda, emir sözleşmenin vade sonuna kadar geçerli olur ve vade sonunda sistem tarafından otomatik olarak iptal edilir. Tarihli : Emir, sisteme girilen tarihe kadar geçerlidir. Belirtilen tarihe kadar eşleşmezse ya da iptal edilmezse, bu tarihte gün sonunda sistem tarafından otomatik olarak iptal edilir. Sistemde,sözleşmenin vade sonundan daha ileri bir tarih girilmesine izin verilmez.

Emir Tipi Nedir?
Gerçekleşmeşse İptal Et: Girildiği anda, pasifte karşı tarafta bekleyen emirlerin durumuna göre emrin tamamının gerçekleşmesi, aksi takdirde tamamının iptal edilmesi için kullanılan emir türüdür.
Kalanı İptal Et: Girildiği anda, pasifte karşı tarafta bekleyen emirlerin durumuna göre emrin tamamının gerçekleşmesi, aksi takdirde gerçekleşmeyen kısmının iptal edilmesi için kullanılan emir türüdür.
Kalanı Pasife Yaz: Emrin girildiği anda tamamının gerçekleşmesi esas olmakla birlikte, tamamının gerçekleşmemesi durumunda kalan miktarın maksimum emir miktarına kadarlık kısmının, emrin yöntemine göre limit fiyatından ya da gerçekleştiği son fiyat üzerinden pasife limit emir olarak yazılması için kullanılan emir türüdür.
Şarta Bağlı : Bu emir türü, emri giren tarafından ilgili sözleşme için belirlenen fiyattan (aktivasyon fiyatı) ya da alış emirleri için daha yüksek ve satış emirleri için daha düşük fiyatlardan Borsada işlem olması durumunda, emrin sistemde aktif hale gelmesi amacıyla kullanılır. Şarta bağlı emir türünün kullanılması durumunda, emrin fiyat giriş yönteminin yanı sıra aktivasyon fiyatının belirtilmesi de zorunludur.

Fiyat Tipi Nedir?
Piyasa-En iyi fiyat:Piyasa yöntemi seçildiğinde ekranda oluşan en iyi fiyat seçeneğinin işaretlenmesi durumunda emir sadece piyasada o anda bekleyen en iyi fiyat seviyesindeki emirlerle eşleşir.
Kapanış Fiyatlı: Gün sonunda hesaplanan uzlaşma fiyatı üzerinden işlem gerçekleştirmek amacıyla kullanılan emir yöntemidir. Uzlaşma fiyatı hesaplandıktan sonra kapanış fiyatından emirler karşı tarafta bekleyen kapanış fiyatından emirlerle eşleşir. Alış ve satış tarafında bekleyen kapanış fiyatından emirler eşleştikten sonra kalan kapanış fiyatından emirler uzlaşma fiyatını karşılayan normal seans emirleri ile eşleşir. Kapanış Fiyatından emirler sadece kalanı pasife yaz emir türü ve seans emir süresi kullanılarak sisteme gönderilebilir.
Limitli: Belirlenen limit fiyat seviyesine kadar işlem gerçekleştirmek için kullanılan emir yöntemidir. Bu yöntem kullanıldığında fiyat girilmesi zorunludur.
Piyasa: Emrin girildiği anda ilgili sözleşmede piyasada bulunan en iyi fiyatlı emirden başlayarak emrin karşılanması amacıyla kullanılan emir yöntemidir.


Kısa Kısa:

Pozisyon kapatmak için...
Bir vadeli işlem sözleşmesi aldığınızda veya sattığınızda açılmış olan pozisyonunuzu kapatmak için vade sonuna kadar beklemek zorunda değilsiniz. Vade tarihine kadar, alım yönlü işlem yaparak pozisyon açmışsanız aynı vadeli sözleşmeyi satarak; satım yönlü işlem yaparak pozisyon açmışsanız aynı vadeli sözleşmeyi alarak pozisyonunuzu kapatabilirsiniz. Sözleşmenin vadesine kadar sürekli alım satım yaparak pozisyon kapatabilir veya yeni pozisyon açabilirsiniz.

Nakdi uzlaşma yönteminde...
Açık pozisyonu olanlar vade sonunda pozisyonlarını vade sonu uzlaşma fiyatı üzerinden kapatırlar. Yani satmış olduğunuz sözleşmeleri vade sonundaki uzlaşma fiyatından geri almış, almış olduğunuz sözleşmeleri de yine bu fiyat üzerinden satmış olursunuz. Böylelikle fiziki teslimat olmaksızın kar veya zararlar hesaplara yansıtılarak teminatlar serbest bırakılır.

Düşük maliyetli işlem yapabilme avantajı...
VİOP’ta son derece düşük maliyetlerle işlem yapmak mümkündür. Maliyet, işleminizi gerçekleştirmesi için aracı kuruma ödemeniz gereken kurtaj tutarıdır. Kurtaj tutarı, sözleşme değerinin %1’ini geçmeyecek şekilde aracı kuruluşların inisiyatifinde belirlenmektedir. Ayrıca işleminizin gerçekleşebilmesi için teminat yatırmanız gereklidir. Dayanak varlığın bedelinin çok altında (yaklaşık % 10’u) bir teminat yatırarak sözleşme alabilir veya satabilirsiniz. Pozisyonunuzu kapattığınızda teminat hesabınızdaki meblağı geri alırsınız.

Başlangıç Teminatı
Bir vadeli işlem sözleşmesi alabilmeniz için gerekli olan teminat tutarıdır. Örneğin bir 30 Endeks sözleşmesi alabilmeniz için gerekli olan başlangıç teminat tutarı 950 TL'dir.

Sürdürme Teminatı
Bir vadeli işlem sözleşmesi için yatırılan teminatların, alım/satım işlemi gerçekleştirildikten sonra pozisyona devam edilebilmesi için hesapta bulunması gereken tutara sürdürme teminatı denir. Sürdürme teminatı, VİOP tarafından başlangıç teminatının %75'i olarak belirlenmiştir.

Teminat Tamamlama Çağrısı (Margin Call)
Bir vadeli işlem sözleşmesinde alınan pozisyonlar sonucunda yatırılan teminatlar, sürdürme teminatı seviyesine veya altına düşerse, teminat tamamlama çağrısı yapılır. Her gün sonunda, teminatınızın sürdürme teminatı seviyesinin altına düşmesi halinde, ek teminat yatırmanız gerekecektir. Teminat tamamlama çağrıları, seansın bitiminden sonra uzlaşma fiyatının açıklanmasıyla birlikte yapılır.

Teminat Tamamlama Çağrısı Sonlandırma
VİOP'da açmış olduğunuz pozisyondan dolayı teminat tamamlama çağrısı alınması durumunda; ertesi gün saat 13.45'e kadar nakit girişi ya da pozisyon kapatma yaparak, pozisyonun başlangıç seviyesine getirilmesi gerekmektedir. Bu yükümlülük yerine getirilmezse, pozisyon kurum tarafından kapatılarak, çağrı sonlandırılır.

Fark (Yayılma) pozisyonlarında daha düşük teminat...
Aynı sözleşmenin farklı vadelerinin birinde uzun diğerinde kısa pozisyon alınması halinde fark (yayılma) pozisyonu oluşmuş olur. Bu durumda, almış olduğunuz iki sözleşme için başlangıç teminatının iki katını ödemek yerine fark işlemini oluşturan iki pozisyonun her biri için başlangıç teminatının yarısının ödenmesi beklenir.

Elde edilen karın çekilmesi...
Kar/zarar hesaplaması Takasbank tarafından her gün sonunda yapılır. Bu işlem “hesapların güncellenmesi” olarak adlandırılır. Her gün hesapların güncellenmesinin ardından teminat hesabınızın başlangıç teminatı seviyesini aşan kısmını çekebilirsiniz.

Yatırılacak teminatın kompozisyonu...
Teminatın tümünün nakit yatırılması zorunlu değildir. Teminatın bir kısmı, belirlenmiş olan nakit ve nakit dışı teminat oranları göz önünde bulundurulmak kaydıyla nakit dışı olarak da yatırılabilir.

Emirlerin iptali...
Sisteme girdiğiniz emir piyasa emri değilse, bu emri gerçekleşinceye kadar iptal edebilirsiniz. Ayrıca belirli kısıtlar dahilinde verdiğiniz emirlerde değişiklik de yapabilirsiniz. Emir gerçekleşinceye değin sistem teminatınızın yeterli olup olmadığı kontrolünü yapmaz. Ancak işlemin gerçekleşmesi esnasında teminat bakiyeniz yetersizse emriniz sistem tarafından iptal edilir.

İşlemlerin garantisi...
Vadeli İşlem Borsalarında alım veya satım yapanların birbirlerini tanımasına gerek yoktur. Borsada gerçekleştirilen işlemlerin muhatabı takas merkezi olmaktadır. Takas merkezi, sözleşme nedeniyle oluşan kar ve zararları Borsa Yönetmeliğinde belirtilen kaynaklarla sınırlı olarak garanti eder. Vadeli İşlem Borsasının takas merkezi Takasbank olarak belirlenmiştir.